พระอภิธรรม 7 คัมภีร์ บทที่ 1 พระสังคิณี

พระสังคิณี หรือธัมมสังคณี เป็นคัมภีร์แรกของพระอภิธรรมปิฎก มีเนื้อหาว่าด้วยการรวบรวมและจำแนกธรรม (สภาวธรรม) ออกเป็นหมวดหมู่ โดยตั้งแม่บทเป็นหมวด 3 (ติกมาติกา) 22 หมวด และหมวด 2 (ทุกมาติกา) 100 หมวด แม่บทข้อแรกและสำคัญที่สุดคือ กุสลติกะ จำแนกธรรมทั้งปวงเป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต บทสวดยกข้อความตอนต้นของคัมภีร์ คือแม่บทกุสลติกะ และคำอธิบายกุศลจิตดวงแรกของกามาวจรภูมิ ซึ่งเกิดขึ้นพร้อมกับความยินดี (โสมนัส) และปัญญา (ญาณ) เมื่ออาศัยอารมณ์ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ โดยมีผัสสะเป็นต้นและมีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นที่สุด (คัมภีร์เต็มแจกแจงเจตสิกที่เกิดร่วมกว่า 50 ประการ บทสวดย่อไว้เพียงต้นกับปลาย)

ใจความสำหรับผู้ฟัง บทนี้ชี้ให้เห็นว่าจิตที่ดีงามเกิดขึ้นได้จากการรับรู้อารมณ์ด้วยความยินดีที่ประกอบด้วยปัญญา และจิตทุกดวงล้วนเกิดจากธรรมหลายอย่างประชุมกันตามเหตุปัจจัย ไม่ใช่ตัวตนที่คงอยู่ จึงเหมาะแก่การพิจารณาในงานศพ

ธรรมเนียมการสวดพระอภิธรรมในงานศพไทย พระสงฆ์ 4 รูปสวดพระอภิธรรม 7 คัมภีร์ในตอนค่ำของงานบำเพ็ญกุศลศพ โดยสวดหัวข้อ (มาติกา) ของแต่ละคัมภีร์ตามลำดับตั้งแต่พระสังคิณีถึงพระมหาปัฏฐาน จบแล้วเจ้าภาพทอดผ้าบังสุกุล พระสงฆ์พิจารณาผ้าและอนุโมทนา นิยมสวดคืนละ 4 จบ (บางแห่งสวด 1-3 จบ) ติดต่อกัน 3 คืน 5 คืน หรือ 7 คืน ตามฐานะและประเพณีท้องถิ่น ความเชื่อว่าการสวดพระอภิธรรมมีที่มาจากเหตุการณ์ที่พระพุทธเจ้าเสด็จขึ้นไปแสดงพระอภิธรรมโปรดพุทธมารดาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ในพรรษาที่ 7 การสวดในงานศพจึงถือเป็นการแสดงกตัญญูต่อผู้ล่วงลับตามแบบพระพุทธองค์ และเป็นการเตือนใจผู้ฟังให้เห็นว่าชีวิตเป็นเพียงกลุ่มธรรมที่เกิดขึ้นตามเหตุปัจจัยแล้วดับไป

ข้อสังเกต พระสังคิณีเป็นบทที่สวดเป็นบทแรกเสมอ และ "กุสะลา ธัมมา อะกุสะลา ธัมมา อัพยากะตา ธัมมา" ยังเป็นข้อความเปิดของบทมาติกาที่ใช้สวดบังสุกุลและบทสวดแจงในส่วนพระอภิธรรมด้วย