พระอภิธรรม 7 คัมภีร์ บทที่ 2 พระวิภังค์

พระวิภังค์ เป็นคัมภีร์ที่ 2 ของพระอภิธรรมปิฎก คำว่า วิภังค์ แปลว่า การจำแนก คัมภีร์นี้นำหมวดธรรมสำคัญ 18 หมวด เช่น ขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาท สติปัฏฐาน มาแจกแจงอย่างละเอียดทั้งตามแนวพระสูตร (สุตตันตภาชนีย์) ตามแนวพระอภิธรรม (อภิธัมมภาชนีย์) และแบบถามตอบ (ปัญหาปุจฉกะ) บทสวดยกข้อความตอนต้นของขันธวิภังค์ คือการแสดงขันธ์ 5 และคำจำกัดความของรูปขันธ์ ซึ่งประมวลรูปทุกชนิดไม่ว่าจะเป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน ภายในภายนอก หยาบละเอียด เลวประณีต ไกลใกล้ เข้าเป็นหมวดเดียวกัน (สำหรับเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ก็จำแนกด้วยแบบเดียวกันตามลำดับ)

ใจความสำหรับผู้ฟัง ชีวิตที่เรียกว่าตัวเราแท้จริงคือขันธ์ 5 ที่ประชุมกัน เมื่อขันธ์แตกดับก็เรียกว่าตาย การพิจารณาขันธ์ 5 ตามบทนี้จึงเป็นการเห็นความจริงของชีวิตและความตาย เป็นบทที่ใช้ในการเจริญวิปัสสนาโดยตรง และเป็นข้อความเดียวกับที่นำไปสวดในวิปัสสนาภูมิปาฐะ

ธรรมเนียมการสวดพระอภิธรรมในงานศพไทย พระสงฆ์ 4 รูปสวดพระอภิธรรม 7 คัมภีร์ในตอนค่ำของงานบำเพ็ญกุศลศพ โดยสวดหัวข้อ (มาติกา) ของแต่ละคัมภีร์ตามลำดับตั้งแต่พระสังคิณีถึงพระมหาปัฏฐาน จบแล้วเจ้าภาพทอดผ้าบังสุกุล พระสงฆ์พิจารณาผ้าและอนุโมทนา นิยมสวดคืนละ 4 จบ (บางแห่งสวด 1-3 จบ) ติดต่อกัน 3 คืน 5 คืน หรือ 7 คืน ตามฐานะและประเพณีท้องถิ่น ความเชื่อว่าการสวดพระอภิธรรมมีที่มาจากเหตุการณ์ที่พระพุทธเจ้าเสด็จขึ้นไปแสดงพระอภิธรรมโปรดพุทธมารดาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ในพรรษาที่ 7 การสวดในงานศพจึงถือเป็นการแสดงกตัญญูต่อผู้ล่วงลับตามแบบพระพุทธองค์ และเป็นการเตือนใจผู้ฟังให้เห็นว่าชีวิตเป็นเพียงกลุ่มธรรมที่เกิดขึ้นตามเหตุปัจจัยแล้วดับไป