ทวัตติงสาการปาฐะ (บทพิจารณาอาการ 32)

ทวัตติงสาการปาฐะ แปลว่า "บทว่าด้วยอาการ 32" เป็นบทสาธยายชื่อส่วนประกอบของร่างกาย 32 อย่าง เริ่มจากผม ขน เล็บ ฟัน หนัง (ที่เรียกกันว่า "ตจปัญจกกรรมฐาน" หรือกรรมฐาน 5 ซึ่งพระอุปัชฌาย์บอกแก่ผู้บวชใหม่ทุกคน) เรื่อยไปจนถึงมันสมอง โดยขึ้นต้นและลงท้ายด้วยคำพิจารณาว่ากายนี้ตั้งแต่พื้นเท้าถึงปลายผม มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยสิ่งไม่สะอาดนานาชนิด พระพุทธองค์ตรัสให้พิจารณาอาการเหล่านี้ในกายคตาสติสูตรและมหาสติปัฏฐานสูตร (ปฏิกูลมนสิการบรรพ) และทรงเปรียบเหมือนคนตาดีที่เปิดถุงใส่ธัญพืชหลายชนิดออกดู แล้วแยกแยะได้ว่านี่ข้าวสาลี นี่ข้าวเปลือก นี่ถั่ว ฉันใด ผู้ปฏิบัติก็พิจารณาแยกแยะกายออกเป็นส่วน ๆ ฉันนั้น

วิธีใช้ในการปฏิบัติ อรรถกถาและวิสุทธิมรรคแนะให้ท่องจำอาการ 32 ให้ขึ้นใจก่อน โดยสาธยายทีละหมวด (หมวดละ 5 หรือ 6 อย่าง) ทั้งโดยอนุโลมและปฏิโลม เช่น "เกสา โลมา นะขา ทันตา ตะโจ" แล้วถอยกลับ "ตะโจ ทันตา นะขา โลมา เกสา" จนคล่องปาก จากนั้นจึงกำหนดในใจ พิจารณาแต่ละอย่างโดยสี สัณฐาน ทิศที่ตั้ง ที่อาศัย และขอบเขต ให้เห็นความเป็นปฏิกูล เมื่อจิตสงบตั้งมั่นกับอาการใดอาการหนึ่งย่อมได้ปฐมฌาน (เป็นสมถะ) และเมื่อยกขึ้นพิจารณาว่ากายเป็นเพียงธาตุ ไม่เที่ยง ไม่ใช่ตัวตน ก็เป็นวิปัสสนา กรรมฐานนี้จัดเป็น "กายคตาสติ" อันเป็นอนุสสติข้อหนึ่งในกรรมฐาน 40

อานิสงส์ ในกายคตาสติสูตรตรัสว่าผู้เจริญกายคตาสติย่อมครอบงำความไม่ยินดีและความยินดีได้ อดทนต่อความหนาวร้อน หิวกระหาย และทุกขเวทนาได้ ได้ฌาน 4 โดยไม่ยาก และมีส่วนในอานิสงส์ตั้งแต่ความไม่หวั่นไหวไปจนถึงการสิ้นอาสวะ อรรถกถาชื่นชมว่าเป็นกรรมฐานที่ปราบราคะได้ตรงที่สุด และเป็นกรรมฐานที่พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ไม่เคยทรงละ

โอกาสที่ใช้สวด นิยมสวดต่อท้ายทำวัตรเช้าในวัดสายกรรมฐาน (เช่น วัดหนองป่าพงและสาขา) ใช้เป็นบทสาธยายก่อนนั่งสมาธิ และเป็นบทที่พระบวชใหม่ต้องท่องให้ได้ในช่วงแรกของการบวช ผู้สนใจอาจสวดวันละจบพร้อมนึกภาพส่วนของร่างกายตามไป จะช่วยให้ระลึกได้เร็วขึ้นเมื่อนำไปใช้ในการภาวนาจริง