บทพิจารณากายโดยความเป็นธาตุ 4 (จตุธาตุววัฏฐาน)

จตุธาตุววัฏฐาน คือการกำหนดพิจารณาร่างกายโดยแยกออกเป็นธาตุ 4 ได้แก่ ธาตุดิน (ส่วนที่แข้นแข็ง 19 อย่าง ตั้งแต่ผมถึงอาหารเก่า) ธาตุน้ำ (ส่วนที่เอิบอาบ 12 อย่าง ตั้งแต่น้ำดีถึงน้ำมูตร) ธาตุไฟ (ความร้อนที่ทำให้กายอบอุ่น ทรุดโทรม เร่าร้อน และย่อยอาหาร) และธาตุลม (ลม 6 อย่าง ตั้งแต่ลมพัดขึ้นจนถึงลมหายใจเข้าออก) แล้วสรุปว่าธาตุแต่ละอย่าง ไม่ว่าจะอยู่ในตัวเราหรือนอกตัวเรา ก็เป็นสักแต่ว่าธาตุนั้น ๆ "ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ตัวตนของเรา" พระพุทธองค์ทรงเปรียบเหมือนคนฆ่าโคที่ชำแหละโคออกเป็นส่วน ๆ วางขายที่ทางสี่แพร่ง เมื่อแบ่งออกแล้วความสำคัญว่า "โค" ก็หายไป เหลือแต่ "เนื้อ" ฉันใด เมื่อแยกกายออกเป็นธาตุแล้ว ความสำคัญว่า "สัตว์ บุคคล ตัวเรา" ก็จางหายไป ฉันนั้น

วิธีใช้ในการปฏิบัติ วิสุทธิมรรคจัดจตุธาตุววัฏฐานเป็นกรรมฐานหนึ่งในกรรมฐาน 40 ซึ่งให้ผลได้เพียงอุปจารสมาธิ แต่เป็นบาทฐานที่ดีเยี่ยมของวิปัสสนา ในทางปฏิบัติ ผู้เจริญกรรมฐานนี้อาจสาธยายบทนี้ก่อนนั่งสมาธิ แล้วน้อมพิจารณาในกายตนตามลำดับ เช่น กำหนดรู้ความแข็งของกระดูกและฟันว่าเป็นธาตุดิน ความเปียกชื้นของน้ำลายและเหงื่อว่าเป็นธาตุน้ำ ความอุ่นของร่างกายว่าเป็นธาตุไฟ ลมหายใจและการเคลื่อนไหวว่าเป็นธาตุลม เมื่อกำหนดจนชำนาญจะเห็นว่าสิ่งที่เรียกว่า "กาย" เป็นเพียงกองธาตุที่แปรปรวนอยู่ตลอด ไม่มีสาระที่ควรยึดถือ ครูบาอาจารย์สายวัดป่ามักสอนให้ใช้บทนี้ควบคู่กับอาการ 32 คือเมื่อพิจารณาอาการ 32 จนเห็นความปฏิกูลแล้ว จึงพิจารณาต่อโดยความเป็นธาตุเพื่อถอนอัตตสัญญา

อานิสงส์ ตามวิสุทธิมรรค ผู้เจริญธาตุกรรมฐานย่อมหยั่งลงสู่ความว่างเปล่า (สุญญตา) ถอนความสำคัญว่าสัตว์บุคคล ไม่หวั่นไหวต่ออารมณ์น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ไม่หลงยินดียินร้ายกับสิ่งที่มากระทบ และเป็นทางให้บรรลุมรรคผลได้ ในมหาราหุโลวาทสูตรตรัสว่าเมื่อเจริญภาวนาให้เสมอด้วยธาตุทั้ง 4 ผัสสะที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจที่เกิดขึ้นย่อมไม่ครอบงำจิตตั้งอยู่ได้

ข้อสังเกต บทนี้เป็นการนำพระพุทธพจน์สองแห่งมาเรียงต่อกัน จึงมีทั้งคำว่า "ภิกขะเว" (ตรัสแก่ภิกษุ) และ "ราหุละ" (ตรัสแก่พระราหุล) วัดสายกรรมฐานบางแห่งสวดเฉพาะท่อนธาตุมนสิการบรรพจากมหาสติปัฏฐานสูตร บางแห่งใช้แบบ "ยะถาปัจจะยัง ปะวัตตะมานัง ธาตุมัตตะเมเวตัง" (ธาตุปฏิกูลปัจจเวกขณปาฐะ) ซึ่งพิจารณาปัจจัย 4 โดยความเป็นธาตุ ผู้ฝึกหัดใหม่ควรอ่านคำแปลให้เข้าใจก่อนแล้วจึงสวดบาลี