คาถาหัวใจต่าง ๆ (หัวใจพระไตรปิฎก หัวใจอิติปิโส หัวใจพาหุง ฯลฯ)

คาถาหัวใจ คือคาถาย่อที่โบราณาจารย์ไทยสร้างขึ้นด้วยวิธีนำพยางค์ต้นของแต่ละบทหรือแต่ละคัมภีร์มาเรียงต่อกัน เช่น "จิ เจ รุ นิ" ย่อจากปรมัตถธรรม 4 (จิต เจตสิก รูป นิพพาน) ซึ่งถือเป็นหัวใจของพระไตรปิฎก "ที มะ สัง อัง ขุ" ย่อจากชื่อพระสูตร 5 นิกาย "อะ สัม วิ สุ โล ปุ สะ พุ ภะ" ย่อจากพระพุทธคุณ 9 ประการ และ "พา มา นา อุ กะ สะ นะ ทุ" ย่อจากพุทธชัยมงคลคาถา 8 บท เป็นต้น แนวคิดเบื้องหลังคือ การภาวนาพยางค์เดียวก็เท่ากับได้ระลึกถึงพระธรรมหรือพระพุทธคุณทั้งบทนั้น จึงเป็นทางลัดในการเจริญพุทธานุสสติและธัมมานุสสติ

คาถาพระเจ้า 5 พระองค์ (นะ โม พุท ธา ยะ) เป็นคาถาที่ใช้แพร่หลายที่สุด ถือเป็น "แม่บท" ของคาถาไทยแทบทุกบท เพราะเป็นการนอบน้อมพระพุทธเจ้าทั้ง 5 พระองค์ในภัทรกัป มักใช้ขึ้นต้นหรือปิดท้ายคาถาอื่น ใช้ลงยันต์ เสกน้ำมนต์ และภาวนาเพื่อคุ้มครองแคล้วคลาดและเมตตามหานิยม ส่วน คาถาพระเจ้า 16 พระองค์ (นะ มะ นะ อะ นอ กอ นะ กะ กอ ออ นอ อะ นะ อะ กะ อัง) เป็นอักขระ 16 พยางค์ที่โบราณาจารย์ยกย่องว่าเป็น "ธรรมราชา" ของคาถา เชื่อว่าใช้ได้ครอบจักรวาล ทั้งคงกระพัน แคล้วคลาด เมตตา และเสกข้าวเสกน้ำรักษาโรค บางตำราสวดต่อด้วยอีก 16 พยางค์ (อุ มิ อะ มิ ...) รวมเป็น 32 พยางค์ และมีสำนวนที่เรียงบรรทัดต่างกันตามครูอาจารย์

อานิสงส์และความเชื่อ: ผู้ภาวนาคาถาหัวใจเป็นประจำเชื่อว่าได้อานิสงส์เท่ากับสวดบทเต็ม เหมาะสำหรับผู้ที่ไม่มีเวลาสวดมนต์ยาว หรือใช้ภาวนากำกับลมหายใจในการทำสมาธิ หัวใจพระไตรปิฎกและหัวใจพระวินัย–พระสูตร–พระอภิธรรม นิยมใช้ในการลงยันต์และพิธีพุทธาภิเษก หัวใจอิติปิโสและหัวใจนวหรคุณใช้ภาวนาเสริมสิริมงคลและป้องกันภัย หัวใจพาหุงใช้ภาวนาเพื่อชัยชนะและเอาชนะอุปสรรค หัวใจยอดศีล (พุท ธะ สัง มิ) ใช้เป็นบทตั้งสรณะก่อนภาวนาบทอื่น

วิธีสวด: ตั้งนะโม 3 จบ แล้วภาวนาคาถาหัวใจบทที่ต้องการ 3, 7, 9 หรือ 108 จบ ตามกำลังศรัทธา ผู้ปฏิบัติกรรมฐานบางสายใช้ "พุท-โธ" หรือ "นะ โม พุท ธา ยะ" เป็นคำบริกรรมกำกับลมหายใจเข้าออก

ข้อสังเกต: ตำราบางเล่มเรียก "ที มะ สัง อัง ขุ" ว่าหัวใจพระปริตรหรือหัวใจพระไตรปิฎก แต่โดยที่มาแล้วเป็นชื่อย่อของนิกายทั้ง 5 ในพระสุตตันตปิฎก คำอธิบายว่าพยางค์ใดย่อมาจากคำใดในคาถาพระเจ้า 16 พระองค์นั้นมีหลายมติและไม่มีหลักฐานทางบาลีรับรอง ผู้สวดจึงควรถือเป็นบทระลึกถึงพระพุทธคุณเป็นสำคัญ ไม่ควรยึดถือในทางไสยศาสตร์จนละเลยการปฏิบัติตามหลักศีลธรรม