คำขอขมา คำมอบกายถวายชีวิต และคำสมาทานกรรมฐาน (ก่อนภาวนา)

คำสมาทานกรรมฐาน หรือที่เรียกกันว่า "ขึ้นกรรมฐาน" หรือ "ขึ้นครู" คือพิธีกล่าวคำมอบตัวและขอรับกรรมฐานจากครูอาจารย์ก่อนเริ่มปฏิบัติภาวนาอย่างจริงจัง มีรากมาจากคัมภีร์วิสุทธิมรรคที่สอนว่าผู้จะเจริญกรรมฐานพึงเข้าไปหากัลยาณมิตร มอบตนแด่พระพุทธเจ้าหรือแด่อาจารย์ (อัตตสันนิยยาตนะ) แล้วจึงขอกรรมฐาน เหตุที่ต้องมอบตนก็เพราะผู้ที่มอบกายถวายชีวิตแล้วย่อมไม่หวาดกลัวเมื่ออยู่ในที่สงัดหรือเมื่อเผชิญอารมณ์ที่น่ากลัว ไม่ดื้อรั้นต่อคำสอนของอาจารย์ และตั้งใจปฏิบัติอย่างเด็ดเดี่ยวเหมือนคนที่ไม่มีอะไรจะเสียอีก บทนี้เรียงลำดับตามธรรมเนียมไทย คือ ตั้งนะโม ขอขมาพระรัตนตรัย (เพื่อชำระโทษที่อาจล่วงเกินไว้โดยไม่รู้ตัว อันจะเป็นเครื่องกั้นสมาธิ) มอบกายถวายชีวิตแด่พระพุทธเจ้าและครูอาจารย์ ขอกรรมฐาน แล้วอธิษฐานตั้งใจปฏิบัติ

วิธีใช้ในการปฏิบัติ ในการเข้ากรรมฐานอย่างเป็นทางการ ผู้ปฏิบัติจะจัดดอกไม้ธูปเทียนใส่พาน (บางสำนักกำหนดดอกไม้ 5 กระทง ธูป 5 ดอก เทียน 5 เล่ม หมายถึงเบญจศีล-เบญจธรรม หรือขันธ์ 5) นำไปถวายพระอาจารย์ กราบ 3 ครั้ง แล้วกล่าวคำเหล่านี้ตามลำดับ พระอาจารย์จะบอกวิธีกำหนดกรรมฐานให้ เมื่อปฏิบัติเองที่บ้านโดยไม่มีครู ก็สามารถกล่าวคำมอบกายถวายชีวิตแด่พระพุทธเจ้า (ท่อนที่ 3) และคำขอกรรมฐาน (ท่อนที่ 5) ต่อหน้าพระพุทธรูปได้ โดยข้ามท่อนที่กล่าวแด่อาจารย์ จากนั้นกล่าวคำอธิษฐานภาษาไทยเพื่อกำหนดเป้าหมายและวิธีปฏิบัติของตนให้ชัด แล้วจึงเริ่มนั่งสมาธิ ครูบาอาจารย์แนะให้กล่าวคำอธิษฐานทุกครั้งที่นั่ง ไม่ใช่เฉพาะครั้งแรก เพราะเป็นการตั้งสัจจะและปลุกความเพียร

อานิสงส์ วิสุทธิมรรคกล่าวว่าผู้มอบตนแล้วย่อมได้ความคุ้มครองจากพระศาสดาและอาจารย์ กรรมฐานย่อมสำเร็จได้ง่าย ไม่ถูกความกลัวและมารครอบงำ การขอขมาก่อนภาวนาช่วยให้จิตปลอดโปร่ง ไม่มีความกังวลใจอันเป็นนิวรณ์ และการอธิษฐานเป็นบารมีข้อหนึ่งในบารมี 10 ที่ทำให้การปฏิบัติมั่นคงและมีทิศทาง ประเพณีไทยยังเชื่อว่าผู้ที่ "ขึ้นครู" อย่างถูกต้องจะปฏิบัติได้ราบรื่นและมีครูบาอาจารย์คอยดูแล

ข้อสังเกต สำนักต่าง ๆ มีรายละเอียดต่างกัน เช่น สายวัดปากน้ำใช้ "อุกาสะ อุกาสะ ณ โอกาสบัดนี้ ข้าพเจ้าขอสมาทานพระกรรมฐาน" แล้วต่อด้วยคำขอให้บังเกิดดวงธรรม สายวัดมหาธาตุ (พองหนอ ยุบหนอ) ใช้คำขอขมาและคำมอบตัวตามบทนี้แล้วตามด้วยการสมาทานศีล 8 สายวัดป่าบางแห่งใช้เพียงคำมอบกายถวายชีวิตและอธิษฐานเป็นภาษาไทยสั้น ๆ ทั้งหมดถือว่าถูกต้องเหมือนกัน ผู้ปฏิบัติควรใช้แบบของสำนักที่ตนศึกษาเป็นหลัก เมื่อออกจากกรรมฐานหรือลาครูก็มีธรรมเนียมกล่าวคำลาและขอขมาอีกครั้งหนึ่ง