คำบริกรรมภาวนาที่นิยม (พุทโธ สัมมาอะระหัง พองหนอ-ยุบหนอ)

คำบริกรรมภาวนา คือคำสั้น ๆ ที่ผู้ปฏิบัตินึกซ้ำ ๆ ในใจเพื่อผูกจิตไว้กับอารมณ์กรรมฐานเพียงอย่างเดียว ไม่ให้ซัดส่ายไปตามความคิด คัมภีร์วิสุทธิมรรคเรียกว่า "บริกรรมนิมิต" อันเป็นขั้นแรกของการทำสมาธิ ก่อนที่จิตจะละเอียดขึ้นเป็นอุคคหนิมิต ปฏิภาคนิมิต และเข้าสู่อุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิตามลำดับ คำบริกรรมที่นิยมในไทยมีหลายแบบตามสายครูบาอาจารย์ แต่ทุกแบบมีหลักเดียวกันคือให้จิตรู้อยู่กับสิ่งเดียวในปัจจุบัน บทนี้รวบรวมคำบริกรรมหลัก ๆ ไว้พร้อมคำอธิบายวิธีใช้ เพื่อให้ผู้เริ่มต้นเลือกใช้ได้ตามจริตและตามสำนักที่ตนศรัทธา

วิธีปฏิบัติโดยทั่วไป เริ่มด้วยการกราบพระ ตั้งนะโม 3 จบ สมาทานศีล และแผ่เมตตาย่อ ๆ แล้วนั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง หลับตาพอสบาย วางมือขวาทับมือซ้ายบนตัก จากนั้นจึงเริ่มบริกรรมคำที่เลือกไว้ประกอบกับลมหายใจ (พุทโธ อะระหัง) หรือกับอาการของท้อง (พองหนอ ยุบหนอ) หรือกับนิมิตที่ศูนย์กลางกาย (สัมมาอะระหัง) หลักสำคัญที่ครูบาอาจารย์ทุกสายเน้นตรงกันคือ (1) ไม่บังคับลมหายใจ (2) เมื่อจิตเผลอไปคิด ให้รู้ทันแล้วกลับมาที่คำบริกรรมโดยไม่หงุดหงิด (3) เมื่อคำบริกรรมหายไปเองพร้อมกับความสงบ ให้รู้อยู่กับความสงบนั้น ไม่ต้องดึงคำกลับมา และ (4) ทำต่อเนื่องสม่ำเสมอทุกวัน แม้วันละ 10–15 นาที ดีกว่าทำนาน ๆ ครั้งละมาก ๆ นอกจากนี้ยังใช้คำบริกรรมได้ในอิริยาบถอื่น เช่น เดินจงกรมกำกับ "พุท" ก้าวซ้าย "โธ" ก้าวขวา หรือบริกรรมในใจระหว่างทำงานเพื่อรักษาสติ

อานิสงส์ คำบริกรรมส่วนใหญ่เป็นพุทธานุสสติ ซึ่งตรัสไว้ในอังคุตตรนิกายว่าเป็นธรรมอย่างหนึ่งที่เจริญแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับทุกข์ สงบระงับ รู้ยิ่ง ตรัสรู้ และนิพพาน วิสุทธิมรรคกล่าวว่าผู้เจริญพุทธานุสสติย่อมมีความเคารพในพระศาสดา มีศรัทธา สติ ปัญญาและบุญมาก มีปีติปราโมทย์มาก อดทนต่อความกลัวและความทุกข์ได้ รู้สึกเหมือนอยู่ต่อพระพักตร์พระพุทธเจ้า และเมื่อยังไม่บรรลุคุณธรรมสูงขึ้นไป ก็มีสุคติเป็นที่ไป ครูบาอาจารย์สายวัดป่ายังกล่าวว่า "พุทโธ" เป็นคำที่ทำให้จิตรวมได้เร็วและเป็นที่พึ่งได้ทั้งยามปกติและยามใกล้ตาย

ข้อสังเกต คำบริกรรมเป็นเพียงอุบายให้จิตสงบ ไม่ใช่สาระของสมาธิ ผู้ปฏิบัติไม่ควรสับสนว่าคำใดศักดิ์สิทธิ์กว่าคำใด สำนักต่าง ๆ ก็ยืนยันตรงกันว่าสำคัญที่ความต่อเนื่องของสติ ไม่ใช่ที่ตัวคำ ผู้ที่เปลี่ยนคำบริกรรมไปมาบ่อย ๆ มักไม่ได้ผล จึงควรเลือกคำเดียวแล้วใช้ให้ต่อเนื่องอย่างน้อยหลายเดือน หากมีครูบาอาจารย์ที่ตนศึกษาอยู่ ควรใช้คำบริกรรมตามที่ท่านสอนเพื่อให้สอบถามและรับคำแนะนำได้ตรงกัน