สติปัฏฐานปาฐะ (อุทเทสมหาสติปัฏฐานสูตร)

สติปัฏฐานปาฐะ คือตอนต้น (อุทเทส) และตอนท้าย (นิคม) ของมหาสติปัฏฐานสูตร พระสูตรที่ถือกันว่าเป็นแม่บทของการเจริญวิปัสสนาในพระพุทธศาสนาเถรวาท พระพุทธองค์ตรัสประกาศว่าสติปัฏฐาน 4 เป็น "เอกายนมรรค" ทางสายเอก ทางสายเดียว ที่นำไปสู่ความบริสุทธิ์ ล่วงพ้นโศก ดับทุกข์โทมนัส บรรลุอริยมรรค และทำนิพพานให้แจ้ง ได้แก่การมีสติตามเห็น กาย ในกาย เวทนา ในเวทนา จิต ในจิต และธรรมในธรรม ด้วยองค์คุณ 3 คือ อาตาปี (ความเพียรเผากิเลส) สัมปชาโน (รู้ตัวทั่วพร้อม) สติมา (มีสติ) พร้อมทั้งวางความยินดียินร้ายในโลกเสียได้ ตอนท้ายสูตรทรงรับรองว่าผู้เจริญสติปัฏฐานอย่างถูกต้องต่อเนื่อง ไม่ว่าจะ 7 ปีลงมาจนถึง 7 วัน ย่อมหวังได้ซึ่งพระอรหัตผลหรือพระอนาคามิผล

วิธีใช้ในการปฏิบัติ คำว่า "พิจารณาเห็นกายในกาย" หมายถึงเห็นกายเพียงสักว่ากาย ไม่เห็นเป็นเรา เป็นของเรา ไม่เห็นเป็นเวทนาหรือจิต ในภาคปฏิบัติ กายานุปัสสนาแยกย่อยเป็น 14 บรรพ ได้แก่ ลมหายใจ อิริยาบถ สัมปชัญญะในอิริยาบถย่อย อาการ 32 ธาตุ 4 และป่าช้า 9 ส่วนเวทนานุปัสสนากำหนดรู้สุข ทุกข์ เฉย ๆ ขณะเกิด จิตตานุปัสสนากำหนดรู้จิตที่มีราคะ ไม่มีราคะ มีโทสะ ไม่มีโทสะ เป็นต้น และธัมมานุปัสสนากำหนดนิวรณ์ ขันธ์ อายตนะ โพชฌงค์ และอริยสัจ ผู้ปฏิบัติสาธยายบทนี้เพื่อตั้งเป้าหมายและเตือนตนว่างานภาวนาคือการมีสติรู้อยู่กับฐานทั้ง 4 นี้ในทุกอิริยาบถ ไม่ใช่เพียงตอนนั่ง หลักสำคัญที่ครูบาอาจารย์เน้นคือ "อาตาปี สัมปะชาโน สะติมา" ต้องมีครบทั้งความเพียร ความรู้ตัว และสติ จึงจะเป็นสติปัฏฐานที่แท้จริง

อานิสงส์ นอกจากคำรับรองผลในตอนท้ายสูตรแล้ว ในสติปัฏฐานสังยุตยังตรัสว่าสติปัฏฐาน 4 เป็น "โคจรอันเป็นวิสัยของบิดาตน" ที่ภิกษุควรเที่ยวไป ผู้เที่ยวไปในโคจรนี้ มารย่อมไม่ได้โอกาส และเป็นธรรมที่พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ตรัสสอน อรรถกถายกย่องมหาสติปัฏฐานสูตรว่าเป็นพระสูตรที่ทำให้ชาวกุรุจำนวนมากบรรลุธรรม ในไทยนิยมสวดสาธยายมหาสติปัฏฐานสูตรทั้งสูตรในงานเจริญพระพุทธมนต์พิเศษ และใช้ตอนอุทเทสนี้เป็นบทสวดประจำสำหรับผู้ปฏิบัติ

โอกาสที่ใช้สวด สวดก่อนนั่งวิปัสสนาหรือเดินจงกรม สวดเปิดการอบรมกรรมฐาน สวดท้ายทำวัตรในสำนักวิปัสสนาสายพองหนอ-ยุบหนอ และสายวัดป่า ผู้ต้องการสวดเต็มสูตรทั้ง 21 บรรพ อาจใช้เวลาราวหนึ่งชั่วโมง จึงนิยมสวดเฉพาะอุทเทสและนิคมดังบทนี้ในการปฏิบัติประจำวัน