พระอภิธรรม 7 คัมภีร์ บทที่ 7 พระมหาปัฏฐาน

พระมหาปัฏฐาน เป็นคัมภีร์ที่ 7 และคัมภีร์สุดท้ายของพระอภิธรรมปิฎก มีขนาดใหญ่ที่สุด (ในพระไตรปิฎกไทยแบ่งเป็น 6 เล่ม) และถือว่าลึกซึ้งที่สุด ว่าด้วยปัจจัย 24 คือความสัมพันธ์ 24 แบบที่ธรรมทั้งหลายเป็นเหตุเป็นผลแก่กันและกัน เช่น เป็นเหตุ เป็นอารมณ์ เป็นใหญ่ เกิดร่วมกัน อาศัยกัน เป็นกรรม เป็นวิบาก เป็นอาหาร ฯลฯ บทสวดยกปัจจยุทเทส คือรายชื่อปัจจัยทั้ง 24 ตั้งแต่เหตุปัจจัยถึงอวิคตปัจจัย (คัมภีร์เต็มอธิบายแต่ละปัจจัยและนำมาผสมกับติกมาติกาและทุกมาติกาอย่างพิสดาร) ตามคัมภีร์กล่าวว่าเมื่อพระพุทธเจ้าทรงพิจารณาคัมภีร์นี้หลังตรัสรู้ พระวรกายจึงเปล่งฉัพพรรณรังสีเพราะพระสัพพัญญุตญาณได้โอกาสแผ่ไปเต็มที่

ใจความสำหรับผู้ฟัง ทุกสิ่งเกิดขึ้นเพราะมีปัจจัยหลายอย่างเกื้อหนุนกัน ไม่มีสิ่งใดเกิดหรือดำรงอยู่ได้โดยลำพัง ชีวิตและความตายก็เป็นไปตามปัจจัย เมื่อปัจจัยหมดก็ดับ การเห็นเช่นนี้เป็นทางแห่งการปล่อยวาง

ธรรมเนียมการสวดพระอภิธรรมในงานศพไทย พระสงฆ์ 4 รูปสวดพระอภิธรรม 7 คัมภีร์ในตอนค่ำของงานบำเพ็ญกุศลศพ โดยสวดหัวข้อ (มาติกา) ของแต่ละคัมภีร์ตามลำดับตั้งแต่พระสังคิณีถึงพระมหาปัฏฐาน จบแล้วเจ้าภาพทอดผ้าบังสุกุล พระสงฆ์พิจารณาผ้าและอนุโมทนา นิยมสวดคืนละ 4 จบ (บางแห่งสวด 1-3 จบ) ติดต่อกัน 3 คืน 5 คืน หรือ 7 คืน ตามฐานะและประเพณีท้องถิ่น ความเชื่อว่าการสวดพระอภิธรรมมีที่มาจากเหตุการณ์ที่พระพุทธเจ้าเสด็จขึ้นไปแสดงพระอภิธรรมโปรดพุทธมารดาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ในพรรษาที่ 7 การสวดในงานศพจึงถือเป็นการแสดงกตัญญูต่อผู้ล่วงลับตามแบบพระพุทธองค์ และเป็นการเตือนใจผู้ฟังให้เห็นว่าชีวิตเป็นเพียงกลุ่มธรรมที่เกิดขึ้นตามเหตุปัจจัยแล้วดับไป

ข้อสังเกต ในธรรมเนียมไทย บทมหาปัฏฐานเป็นบทที่สวดปิดท้าย และมีความเชื่อว่าเป็นบทที่มีอานุภาพมาก บางแห่งนิยมสวดปัจจัย 24 นี้ในการสวดต่ออายุด้วย โดยถือว่าเป็นการสวดพระอภิธรรมให้คนเป็น