อตีตปัจจเวกขณปาฐะ

บทประกอบท้ายทำวัตรเย็น โดยทั่วไปนับเป็นบทที่ 9 ของทำวัตรเย็น สวดต่อจากสังฆาภิคีติ "อตีตปัจจเวกขณ์" แปลว่าการพิจารณาปัจจัยที่ล่วงไปแล้ว คือทบทวนว่าในวันนี้เราได้ใช้สอยปัจจัย 4 ได้แก่ จีวร (เครื่องนุ่งห่ม) บิณฑบาต (อาหาร) เสนาสนะ (ที่อยู่อาศัย) และคิลานเภสัช (ยารักษาโรค) ไปแล้ว ถ้าขณะใช้สอยยังมิได้พิจารณา ก็ให้พิจารณาย้อนหลังในตอนเย็นว่าใช้สิ่งเหล่านั้นเพื่อประโยชน์ที่แท้จริงเท่านั้น มิใช่เพื่อความเพลิดเพลิน ความเมามัน หรือการประดับตกแต่ง

ความสำคัญตามพระวินัย พระวินัยและอรรถกถากำหนดว่าพระภิกษุต้องพิจารณาปัจจัย 4 ก่อนหรือขณะบริโภค (ตังขณิกปัจจเวกขณ์) หากลืมพิจารณาต้องพิจารณาในภายหลังภายในวันนั้น มิฉะนั้นชื่อว่าบริโภคเป็นหนี้ (อิณบริโภค) บทนี้จึงเป็นการชำระหนี้นั้นในตอนเย็น สำหรับคฤหัสถ์ก็ใช้ฝึกสติในการบริโภคใช้สอย ให้รู้จักประมาณและไม่ตกเป็นทาสของสิ่งของ

โอกาสที่ใช้ สวดในทำวัตรเย็นทุกวัน ทั้งในวัดและสำนักปฏิบัติธรรม คู่กับตังขณิกปัจจเวกขณปาฐะซึ่งสวดหลังทำวัตรเช้าหรือก่อนฉัน ท่อนสำหรับบิณฑบาตเป็นท่อนที่ยาวและมีความหมายลึกซึ้งที่สุด จึงนิยมยกไปใช้เป็นบทพิจารณาอาหารโดยเฉพาะ