บทบังสุกุลตาย (อะนิจจา วะตะ สังขารา)

บทบังสุกุลตาย คือคาถาที่พระสงฆ์สวดขณะจับผ้าบังสุกุลที่เจ้าภาพทอดไว้บนศพ โลงศพ หรือภูษาโยงที่ต่อจากศพ คาถาแรก "อะนิจจา วะตะ สังขารา" เป็นคาถาที่มีชื่อเสียงที่สุดคาถาหนึ่งในพระพุทธศาสนา ท้าวสักกเทวราชกล่าวคาถานี้เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพาน ใจความว่าสังขารทั้งหลายไม่เที่ยง มีความเกิดขึ้นและดับไปเป็นธรรมดา ความสงบระงับแห่งสังขาร (คือพระนิพพาน) เป็นสุข คาถาที่สองย้ำว่าสัตว์ทั้งหลายล้วนต้องตาย ตัวเราก็ไม่พ้น เป็นการเจริญมรณสติ

ที่มาของคำว่าบังสุกุล คำว่า บังสุกุล (ปังสุกูละ) แปลว่า ผ้าคลุกฝุ่น หมายถึงผ้าที่พระภิกษุสมัยพุทธกาลเก็บจากป่าช้าหรือกองขยะมาทำจีวร รวมทั้งผ้าห่อศพ การทอดผ้าบังสุกุลในงานศพจึงเป็นการจำลองธรรมเนียมนั้น เจ้าภาพวางผ้าไว้ที่ศพเสมือนผ้าที่ไม่มีเจ้าของ พระสงฆ์จึงพิจารณาผ้าด้วยคาถานี้ก่อนรับ

โอกาสที่ใช้ ใช้ในทุกขั้นตอนของงานศพที่มีการทอดผ้า เช่น หลังสวดพระอภิธรรมแต่ละคืน พิธีรดน้ำศพ พิธีฌาปนกิจ (ผ้าไตรบังสุกุลหน้าเมรุ) การเก็บอัฐิ และงานทำบุญอัฐิ พระสงฆ์นั่งพร้อมกัน ใช้มือขวาจับผ้าหรือสายโยง สวดคาถาพร้อมกัน จบแล้วชักผ้าออก

ข้อสังเกต บางแห่งสวดเฉพาะคาถาแรก บางแห่งสวดต่อด้วย "อะจิรัง วะตะยัง กาโย" ในงานทำบุญอายุหรือสะเดาะเคราะห์จะใช้ "บังสุกุลเป็น" แทน ผู้ร่วมงานพึงประนมมือฟังด้วยความสงบและน้อมพิจารณาความไม่เที่ยงไปพร้อมกัน