บทสรรเสริญพระพุทธคุณ (อิติปิ โส)
พุทธคุณ 9 / อิติปิโส ภะคะวา / พุทธานุสสติ
บทสรรเสริญพระคุณของพระพุทธเจ้า 9 ประการ ตั้งแต่ อะระหัง ถึง ภะคะวา เป็นบทสวดที่นิยมที่สุดบทหนึ่งของชาวพุทธไทย
วิชชาจะระณะสัมปันโน สุคะโต โลกะวิทู
อะนุตตะโร ปุริสะทัมมะสาระถิ
สัตถา เทวะมะนุสสานัง พุทโธ ภะคะวาติ
ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก
ทรงเป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกได้อย่างไม่มีใครยิ่งกว่า
ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม ดังนี้
ที่มาของบทสวด
พระไตรปิฎก ปรากฏหลายแห่ง เช่น ธชัคคสูตร (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค) และมหาปรินิพพานสูตร (ทีฆนิกาย มหาวรรค) เป็นพระพุทธพจน์แสดงพุทธานุสสติ ขยายความในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ฉอนุสสตินิทเทส
คำอธิบาย · อานิสงส์ · โอกาสที่ใช้สวด
บทอิติปิ โส เป็นบทแสดงพระพุทธคุณ 9 ประการ ได้แก่ อะระหัง (ผู้ไกลจากกิเลส ผู้ควรบูชา) สัมมาสัมพุทโธ (ผู้ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง) วิชชาจะระณะสัมปันโน (ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชา 3 หรือ 8 และจรณะ 15) สุคะโต (ผู้เสด็จไปดี) โลกะวิทู (ผู้รู้แจ้งโลก) อะนุตตะโร ปุริสะทัมมะสาระถิ (ผู้ฝึกคนได้ยอดเยี่ยม) สัตถา เทวะมะนุสสานัง (ศาสดาของเทวดาและมนุษย์) พุทโธ (ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน) และ ภะคะวา (ผู้มีโชค ผู้จำแนกแจกธรรม) ย่อได้เป็นพระพุทธคุณ 3 คือ พระปัญญาคุณ พระบริสุทธิคุณ และพระมหากรุณาคุณ
ในธชัคคสูตร พระพุทธเจ้าตรัสว่าเมื่อภิกษุอยู่ในที่สงัดเกิดความกลัว ให้ระลึกถึงพระพุทธคุณด้วยบทนี้ ความกลัวและขนพองสยองเกล้าจะหายไป เพราะพระตถาคตทรงปราศจากราคะ โทสะ โมหะ ชาวพุทธไทยจึงนับถือว่าเป็นบทป้องกันภัยและเสริมสิริมงคลอย่างยิ่ง ในทางปฏิบัติ การสวดพร้อมพิจารณาความหมายจัดเป็นการเจริญพุทธานุสสติกรรมฐาน ทำให้จิตผ่องใส เกิดปีติ และมีศรัทธามั่นคง
ใช้สวดในการสวดมนต์ประจำวัน ทำวัตรเช้า–เย็น สวดมนต์ก่อนนอน เป็นส่วนหนึ่งของบทถวายพรพระ (ร่วมกับพาหุงและมหาการุณิโก) และใช้ในพระราชพิธี งานมงคลทั่วไป
ข้อสังเกต: มีธรรมเนียมสวดอิติปิ โส "เท่าอายุบวกหนึ่ง" หรือสวด 108 จบ เพื่อความเป็นสิริมงคล และนิยมสวดต่อท้ายพาหุง–มหากา 1 จบ บางแห่งเรียกว่า "คาถาพระพุทธคุณ" หรือ "หัวใจอิติปิโส" คำว่า "ติ" ท้ายบท (ภะคะวาติ) เป็นคำลงท้ายข้อความในภาษาบาลี แปลว่า "ดังนี้"